Czym objawia się ta wada wzroku? Jej najbardziej charakterystyczne objawy to zamglony obraz, nieostre kontury, ogólne zaburzenia poczucia przestrzeni, a także problemy z postrzeganiem linii. Linie proste widzi się jako krzywe, występują też trudności w widzeniu jednocześnie linii poziomych i pionowych. Często astygmatyzmowi towarzyszą bóle głowy w okolicy czoła, mrużenie i przecieranie oczu. Taka wada może poważnie utrudnić codzienne życie w sytuacjach, które wymagają widzenia z daleka czy bliska.

Dodatkowym symptomem bywa szybkie męczenie się oczu podczas czytania, pracy przy komputerze lub prowadzenia samochodu. Osoby z astygmatyzmem mogą odczuwać dyskomfort przy długotrwałym skupianiu wzroku na pojedynczym obiekcie. U dzieci nierozpoznany astygmatyzm prowadzi niekiedy do problemów z nauką – dziecko źle odczytuje litery lub cyfry, co może być błędnie interpretowane jako trudności w nauce czy brak koncentracji.

Warto zwrócić uwagę na zniekształcenia kontrastów – przy astygmatyzmie granice między jasnymi i ciemnymi obszarami mogą wydawać się rozmyte lub podwójne. Jeśli zauważamy którykolwiek z wymienionych objawów, warto jak najszybciej umówić się na wizytę do okulisty w celu przeprowadzenia dokładnego badania wzroku.

Jak powstaje zniekształcenie obrazu

Skąd biorą się owe zaburzenia w widzeniu? Za wszystko odpowiada nieregularny kształt rogówki. Prawidłowo promienie światła powinny skupiać się w jednym punkcie na siatkówce. W astygmatyzmie z powodu krzywizn rogówki światło załamuje się i skupia w dwóch punktach. Właśnie to jest powodem nieostrego widzenia. Jeśli ogniska znajdują się przed siatkówką, mamy do czynienia z astygmatyzmem krótkowzrocznym, jeśli są poza siatkówką – z nadwzrocznym. Zdarza się także astygmatyzm mieszany.

Przyczyną nieprawidłowego kształtu rogówki może być czynnik genetyczny – astygmatyzm często występuje rodzinnie i dziedziczy się z pokolenia na pokolenie. W innych przypadkach wada rozwija się na skutek urazów mechanicznych oka, przebytych operacji rogówki lub chorób takich jak stożek rogówki. Rzadziej astygmatyzm powstaje wskutek nieprawidłowości w budowie soczewki oka, choć to rogówka odgrywa tu dominującą rolę.

Warto wiedzieć, że niewielki astygmatyzm (poniżej 0,5 dioptrii) występuje u większości ludzi i zazwyczaj nie wymaga korekcji. Dopiero wartości powyżej jednej dioptrii zaczynają powodować zauważalne dolegliwości wzrokowe i wymagają interwencji specjalisty. Nieleczony astygmatyzm może prowadzić do nasilenia się objawów oraz pogorszenia komfortu życia, dlatego regularne badania okulistyczne mają tak duże znaczenie profilaktyczne. Długotrwałe pomijanie wadliwego widzenia bywa przyczyną przewlekłych napięć mięśniowych gałek ocznych oraz uporczywych dolegliwości bólowych w obrębie głowy, zwłaszcza w okolicy czołowej i skroniowej.

Korekta okularami i soczewkami

Najprostszą i pewnie właśnie z tego powodu również najpowszechniejszą metodą leczenia astygmatyzmu jest korekcja okularowa. Przy niedużym astygmatyzmie (do jednej dioptrii) okulary zaleca się tylko do nauki, pracy przy komputerze czy prowadzenia samochodu. Jeśli przypadłość jest większa, okuliści zalecają stałe noszenie okularów lub szkieł kontaktowych.

Rodzaj soczewek zależy od typu naszej wady wzroku. Astygmatyzm niezłożony wyrównuje się dzięki soczewkom cylindrycznym o osi prostopadłej do korygowanego południka. W przypadku astygmatyzmu złożonego natomiast korzysta się z soczewek torycznych, mających inny promień krzywizny w każdym z południków.

Wybór odpowiednich okularów wymaga precyzyjnego pomiaru osi astygmatyzmu – każde odchylenie od właściwej wartości może powodować, że korekcja będzie nieskuteczna lub wręcz pogłębi dyskomfort wzrokowy. Dlatego tak ważne jest, aby okulary wykonywane były na podstawie aktualnej recepty wystawionej przez okulistę po dokładnym badaniu wzroku. W praktyce oznacza to, że nawet niewielki błąd w ustawieniu osi cylindra (na przykład odchylenie o 10 stopni) drastycznie obniża skuteczność korekcji i może nasilać objawy zmęczenia wzroku.

Alternatywą dla okularów są soczewki kontaktowe toryczne, które zapewniają lepsze pole widzenia i większą swobodę ruchów. Wymagają jednak bardziej skrupulatnej pielęgnacji i nie każdy pacjent toleruje noszenie soczewek przez dłuższy czas. Soczewki kontaktowe muszą być idealnie dopasowane do kształtu rogówki, by nie przemieszczały się i zachowywały prawidłową oś korekcji – wymaga to indywidualnego doboru przez specjalistę. Szczególnie osoby aktywne fizycznie doceniają soczewki toryczne, gdyż eliminują one ryzyko zsunięcia się oprawek okularów podczas intensywnego wysiłku.

Nacięcia rogówki jako metoda chirurgiczna

Klasyczną operacyjną metodą walki z astygmatyzmem jest zabieg, w którym dokonuje się na rogówce rozchodzących się promieniście wokół źrenicy głębokich nacięć, co zmienia siłę ogniskowania promieni świetlnych. To najtańsza metoda, w dodatku charakteryzuje się sporą skutecznością, zabieg jednak wiąże się też z pewnym ryzykiem i z tego powodu obecnie już raczej przestaje się go stosować.

Głównym zagrożeniem keratotomii jest nieprzewidywalność efektu końcowego – nacięcia rogówki goją się w sposób indywidualny u każdego pacjenta, co może prowadzić do nadmiernej lub niedostatecznej korekcji wady. Dodatkowo istnieje ryzyko infekcji pooperacyjnej, przedłużonego bólu oraz powstawania blizn na rogówce. W niektórych przypadkach zabieg powodował osłabienie mechaniczne rogówki, co zwiększało jej podatność na uszkodzenia, a nawet – w ekstremalnych sytuacjach – na perforację przy silnym urazie mechanicznym oka.

Z powodu tych ograniczeń keratotomia została niemal całkowicie wyparta przez nowoczesne metody laserowe, które oferują znacznie wyższą precyzję i bezpieczeństwo. Współcześnie zabieg ten wykonuje się jedynie w wyjątkowych sytuacjach, gdy inne metody są niedostępne lub przeciwwskazane dla danego pacjenta. Historia keratotomii promieniście sięga lat 70. XX wieku – przez dekady była to jedyna dostępna technika chirurgicznej korekcji astygmatyzmu, zanim pojawiły się lasery excymerowe.

Modelowanie rogówki wiązką lasera

Postęp techniczny przynosi nam coraz skuteczniejsze rozwiązania. Za pomocą lasera można z niezwykłą dokładnością wymodelować kształt rogówki, by odzyskała zdolność optymalnego załamywania świetlnych promieni. Leczenie astygmatyzmu laserem to szybki zabieg, niestety nie należy jednak do najtańszych.

Do najpowszechniejszych laserowych zabiegów należą LASIK i PRK. LASIK to dwuetapowa technika – najpierw odcina się część wierzchniego płatka rogówki, następnie przy użyciu lasera modeluje się odkrytą powierzchnię rogówki tak, by mogła ona od tej pory w prawidłowy sposób ogniskować obraz na siatkówkę.

Zabieg LASIK trwa zazwyczaj kilkanaście minut i wykonywany jest w znieczuleniu miejscowym kroplowym. Pacjent może wrócić do normalnej aktywności już po kilku dniach, choć pełne gojenie trwa około miesiąca. Procedura charakteryzuje się wysoką skutecznością – większość pacjentów osiąga poprawę ostrości wzroku do poziomu umożliwiającego rezygnację z okularów. Laser excymerowy stosowany w LASIK pracuje z dokładnością do ćwierci mikrona, co pozwala na precyzyjne usunięcie warstw tkanki rogówkowej zgodnie z wcześniej przygotowanym planem korekcji.

PRK, czyli inaczej keratektomia fotorefrakcyjna, polega na modelowaniu laserem centralnej części rogówki. To pozwala z dużą skutecznością korygować wady do 2,5 dioptrii. Trzeba jednak uzbroić się w cierpliwość, nie można bowiem liczyć na równie szybki efekt jak w przypadku metody LASIK, a to dlatego, że podczas gojenia rogówka może przybrać inny kształt niż zamierzony – to ustala się dopiero po okresie roku i dopiero wtedy wiadomo, czy zabieg był udany.

Metoda PRK jest szczególnie zalecana dla osób z cienką rogówką, u których technika LASIK byłaby zbyt ryzykowna. Zaletą PRK jest brak konieczności przecinania płatka rogówki, co eliminuje ryzyko jego przemieszczenia w przyszłości. Z drugiej strony, okres rekonwalescencji jest dłuższy, a dyskomfort po zabiegu – większy niż w przypadku LASIK. W pierwszych dobach po PRK pacjenci zgłaszają silne łzawienie, światłowstręt oraz uczucie ciała obcego pod powieką, które ustępują wraz z regeneracją nabłonka rogówki.

Coraz popularniejsza staje się także technika SMILE (Small Incision Lenticule Extraction), w której laser tworzy niewielką soczewkę wewnątrz rogówki, a następnie usuwa ją przez mikroskopijne nacięcie. Metoda ta łączy zalety LASIK i PRK – jest mniej inwazyjna niż LASIK, a jednocześnie zapewnia szybszą rekonwalescencję niż PRK. Wybór odpowiedniej techniki zależy od indywidualnych parametrów oka i powinien być konsultowany z doświadczonym chirurgiem okulistycznym. Technika SMILE charakteryzuje się mniejszym nacięciem (zazwyczaj 2–4 mm), co zmniejsza ryzyko zespołu suchego oka po zabiegu – częstego powikłania tradycyjnych metod laserowych.