Na pewno znasz ten ból w jamie ustnej. Nieraz pewnie pojawiła ci się afta i poważnie utrudniła twoje codzienne funkcjonowanie. Ta uciążliwa przypadłość może mieć wiele przyczyn i objawiać się na różne sposoby. Na szczęście środków na pozbycie się jej również jest niemało.

• Czym jest afta?
• Jakie są przyczyny powstawania aft?
• Jak leczyć afty?

Czym jest afta

Afta stanowi przewlekły proces zapalny błony śluzowej, który rozwija się na języku lub wewnętrznej stronie warg. Zmianom zapalnym towarzyszą owrzodzenia o średnicy wahającej się od jednego milimetra do nawet dwóch centymetrów. Po upływie około czterdziestu ośmiu godzin owrzodzenia pokrywa charakterystyczny biały nalot włóknikowy.

Przebieg chorobowy różni się w zależności od rozmiarów zmiany. Małe afty (aphthae minores) występują zazwyczaj w liczbie od dwóch do pięciu jednocześnie i współistnieją z powiększonymi, bolesnymi węzłami chłonnymi podżuchwy. Duże afty (aphthae maiores) tworzą głębokie nadżerki sięgające warstwy podśluzowej, które wymagają procesu gojenia trwającego nawet cztery do sześciu tygodni. Spotyka się również herpetyczne zapalenie aftowe, które objawia się licznymi drobnymi owrzodzeniami — czasem ponad dwadzieścia zmian jednocześnie.

Owrzodzenia aftowe skutecznie utrudniają podstawowe czynności życiowe. Spożywanie potraw, zwłaszcza zawierających sól, kwasy czy przyprawy, wywołuje ostry ból. Picie gorących napojów staje się niemal niemożliwe, higiena jamy ustnej wymaga niezwykłej ostrożności, a w przypadkach ciężkich nawet mówienie sprawia trudność z powodu poruszania się języka i warg.

Przyczyny powstawania aft na języku i błonie śluzowej

Etiologia aft pozostaje wieloczynnikowa — nie istnieje jeden, uniwersalny mechanizm odpowiedzialny za ich powstanie. Afty mniejsze rozwijają się najczęściej w wyniku niedostatecznej higieny jamy ustnej, obecności ognisk próchnicowych, złogów kamienia nazębnego, reakcji alergicznych, stanów przewlekłego stresu, stosowania antybiotyków o szerokim spektrum działania lub noszenia nieprawidłowo dopasowanej protezy. Mechaniczne uszkodzenia błony śluzowej podczas zabiegów stomatologicznych również mogą inicjować proces chorobowy. Udział czynnika genetycznego jest potwierdzony — jeśli u rodziców występowała aftoza, ryzyko u potomstwa wzrasta nawet trzykrotnie. Gdy afty małe nawracają regularnie, diagnozuje się nawrotowe aftowe zapalenie błony śluzowej jamy ustnej (RAS — Recurrent Aphthous Stomatitis).

Afty duże również wiążą się z zaniedbaniem higieny, ale ich podłoże bywa poważniejsze. Mogą wskazywać na zaburzenia gospodarki hormonalnej, zakażenie wirusem opryszczki pospolitej typu 1 (HSV-1), a w rzadkich przypadkach współistnieją z zakażeniem HIV. Niedobory pokarmowe odgrywają tu znaczącą rolę — niewystarczające spożycie witaminy B12, żelaza oraz kwasu foliowego osłabia procesy regeneracyjne błony śluzowej. Pasty do zębów zawierające dodecylosiarczan sodu (SLS) działają drażniąco i mogą prowokować powstawanie aft u osób podatnych. Również pewne produkty spożywcze — twarde sery typu cheddar czy parmezan, orzechy włoskie i laskowe, pomidory, czekolada — u części pacjentów wywołują reakcję zapalną.

Metody leczenia aft w warunkach domowych i farmakologicznych

Płukanki i roztwory stosowane miejscowo

W łagodzeniu objawów i przyspieszaniu gojenia aft pomocne są płukanki antyseptyczne. Roztwór soli fizjologicznej (łyżeczka soli na szklankę przegotowanej wody) stosowany cztery do sześciu razy dziennie zmniejsza nasilenie stanu zapalnego. Skuteczne są również napary ziołowe: rumianek lekarski działa przeciwzapalnie, szałwia lekarska wykazuje właściwości ściągające, łopian lekarski wspomaga regenerację tkanek, a woda różana łagodzi podrażnienia. Każdy napar należy przygotować z dwóch łyżeczek suszu na szklankę wrzącej wody, odczekać piętnaście minut, przecedzić i stosować letni do płukania przez dwie minuty.

Bezpośrednio na owrzodzenia można aplikować pastę z sody oczyszczonej zmieszanej z niewielką ilością wody — tworzy ona ochronną warstwę na powierzchni afty. Alternatywnie stosuje się 3% roztwór wody utlenionej rozcieńczony wodą w proporcji 1:1, który odkaża zmianę i usuwa nalot bakteryjny.

Preparaty farmakologiczne dostępne bez recepty

Gdy metody domowe nie przynoszą ulgi, należy sięgnąć po preparaty apteczne. Bez recepty dostępne są żele znieczulające zawierające lidokainę lub benzokainę (np. Mucosit żel, Apthin, Calgel), które aplikowane bezpośrednio na zmianę przynoszą ulgę na około dwie do trzech godzin. Preparaty z kwasem hialuronowym tworzą błonę ochronną, izolując owrzodzenie od bodźców mechanicznych i chemicznych.

Leczenie farmakologiczne pod kontrolą lekarską

W przypadkach opornych lub gdy afty osiągają duże rozmiary, lekarz może przepisać glikokortykosteroidy do stosowania miejscowego — maści lub roztwory zawierające triamcynolon lub fluocynolon. Redukują one intensywność reakcji zapalnej i przyspieszają gojenie. W ciężkich przypadkach zakażenia bakteryjnego stosuje się płukanki z roztworów antybiotyków — najczęściej tetracykliny w postaci kapsułki rozpuszczonej w wodzie (bez połykania), które hamują namnażanie bakterii w jamie ustnej.

W nawrotowej postaci aftozy rozważa się leczenie immunomodulujące lub stosowanie leków biologicznych — decyzję taką podejmuje specjalista po szczegółowej diagnostyce.

Modyfikacja diety wspierająca leczenie

Dieta pacjenta z aftami wymaga przemyślanych zmian. Niezbędne jest dostarczanie cynku (nasiona dyni, orzechy nerkowca, mięso drobiowe), witaminy A (marchew, bataty, szpinak), witaminy B12 (jaja, produkty mleczne, drożdże piekarskie), witaminy C (papryka, czarna porzeczka, natka pietruszki) oraz witaminy E (olej z kiełków pszenicy, migdały). Szczególnie zalecane produkty to: fasola (źródło cynku i białka roślinnego), cebula i czosnek (działanie antybakteryjne i immunostymulujące), jogurty naturalne (probiotyki wspierające florę bakteryjną).

Na czas kuracji należy wykluczyć alkohol, czekoladę, potrawy i napoje o temperaturze powyżej 50°C, dania kwaśne (owoce cytrusowe, ocet, pomidory), słone (chipsy, słone przekąski) oraz pikantne (papryka chili, pieprz). Ograniczenie tych produktów zmniejsza mechaniczne i chemiczne drażnienie owrzodzeń, skracając czas gojenia średnio o trzy do pięciu dni.