Nasze płuca codziennie narażone są na kontakt z patogenami i zanieczyszczeniami powietrza. Zapalenie płuc należy do schorzeń wymagających obowiązkowej konsultacji lekarskiej i właściwie dobranego leczenia. Nieleczone może prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych.

• Definicja zapalenia płuc
• Przyczyny zapalenia płuc
• Objawy zapalenia płuc
• Leczenie zapalenia płuc

Definicja zapalenia płuc

Zapalenie płuc stanowi proces zapalny obejmujący miąższ płucny — pęcherzyki płucne oraz tkankę śródmiąższową. Choroba przebiega w różnych postaciach w zależności od zajętego obszaru. Zapalenie odoskrzelowe rozwija się jako powikłanie infekcji oskrzeli — patogeny przechodzą przez uszkodzoną ścianę oskrzeli, docierając do tkanki płucnej. Postać płatowa obejmuje swoim zasięgiem cały płat anatomiczny wraz z błoną opłucną, co wiąże się z cięższym przebiegiem klinicznym i przedłużoną rekonwalescencją. Zapalenie segmentalne ogranicza się natomiast do wybranych segmentów płuc, zazwyczaj w dolnych partiach narządu, gdzie drenowanie wydzieliny odbywa się najsłabiej ze względu na anatomię układu oskrzelowego.

Przyczyny zapalenia płuc

Etiologia zapalenia płuc jest wieloczynnikowa, co decyduje o podziale na różne typy tej choroby. W około 70% przypadków odpowiedzialność ponoszą bakterie, przede wszystkim Streptococcus pneumoniae (dwoinka zapalenia płuc) oraz gronkowiec złocisty. Ten typ wymaga antybiotykoterapii i trwa najdłużej, ponieważ bakterie powodują głębokie uszkodzenie tkanki płucnej z ropnym wysiękiem do pęcherzyków.

Około jedną piątą zachorowań powodują infekcje wirusowe, najczęściej wywołane przez wirusy grypy typu A i B oraz wirusy paragrypy. Wirusowe zapalenie płuc przebiega zwykle łagodniej, lecz u osób z obniżoną odpornością może dawać ciężkie powikłania w postaci wtórnego zakażenia bakteryjnego lub niewydolności oddechowej.

Rzadziej spotykamy zapalenie o podłożu grzybiczym — dotyczy ono głównie pacjentów immunosupresyjnych, po przeszczepieniach narządów lub leczonych chemioterapią. Zapalenie chemiczne rozwija się w wyniku aspiracji substancji drażniących lub toksycznych do dolnych dróg oddechowych, na przykład podczas wymiotów z jednoczesną utratą odruchów obronnych krtani.

Atypowe zapalenie płuc wywołują drobnoustroje takie jak Legionella pneumophila (legioneloza), Chlamydia pneumoniae oraz Mycoplasma pneumoniae. Wymagają one specyficznej diagnostyki serologicznej i leczenia antybiotykami z grupy makrolidów lub tetracyklin, gdyż standardowe penicyliny są nieskuteczne. Wyróżniamy również zapalenie idiopatyczne, czyli samoistne, w którym mimo zaawansowanych badań mikrobiologicznych i obrazowych nie udaje się ustalić przyczyny pierwotnej.

Czynniki zwiększające ryzyko zachorowania

Oprócz bezpośrednich czynników etiologicznych warto znać okoliczności zwiększające podatność na zakażenie:

• alergiczny nieżyt nosa i astma oskrzelowa osłabiające mechanizmy obronne dróg oddechowych poprzez przewlekły stan zapalny błony śluzowej
• niedrożność oskrzeli utrudniająca odpływ wydzieliny i tworzenie „zastojów” sprzyjających namnażaniu bakterii
• choroby przewlekłe (cukrzyca, POChP, niewydolność serca) obniżające ogólną sprawność immunologiczną organizmu
• bliski kontakt z osobami zakażonymi, zwłaszcza w zamkniętych pomieszczeniach o słabej wentylacji
• bierne i czynne palenie tytoniu uszkadzające nabłonek rzęskowy odpowiedzialny za oczyszczanie dróg oddechowych
• wrodzone wady anatomiczne układu oddechowego lub krążenia zaburzające fizjologiczny przepływ powietrza i krwi
• niedobory odporności — zarówno wrodzone (niedobory immunoglobulin), jak i nabyte (HIV, leczenie immunosupresyjne)
• starszy wiek (powyżej 65 lat) oraz wczesne dzieciństwo (poniżej 2 roku życia)
• niedożywienie i niedobory witaminowe, szczególnie witaminy D i cynku

Objawy zapalenia płuc

We wczesnej fazie objawy przypominają typową infekcję grypową — pojawia się gwałtowny wzrost temperatury ciała (często powyżej 38,5°C), dreszcze, ogólne osłabienie i bóle mięśniowe. Właściwa diagnoza wymaga badania osłuchowego klatki piersiowej, podczas którego lekarz wykrywa charakterystyczne trzeszczenia i rzężenia nad zajętymi obszarami płuc. Badanie opukowe ujawnia stłumienie odgłosu opukowego nad miejscem zagęszczenia miąższu.

W miarę postępu choroby dochodzi do zmniejszenia wentylacji pęcherzyków płucnych, co objawia się narastającą dusznością spoczynkową. Oddech staje się płytki, przyspieszony (częstość oddechowa przekracza 20/minutę), słyszalne są świsty i furczenia pochodzące z oskrzeli wypełnionych gęstą wydzieliną. Pojawia się kaszel — początkowo suchy i męczący, potem produktywny z ropną lub rdzawą plwociną świadczącą o uszkodzeniu naczyń włosowatych. Ból w klatce piersiowej nasila się podczas głębokiego wdechu i kaszlu, co wynika z zapalenia opłucnej ściennej unerwionej nerwami czuciowymi.

U osób starszych objawy mogą być nietypowe — zamiast gorączki występuje hipotermia, zamiast kaszlu — jedynie nasilone osłabienie i splątanie będące wynikiem niedotlenienia ośrodkowego układu nerwowego. U dzieci charakterystyczne jest szybkie oddychanie z wyraźnym rozdymaniem skrzydeł nosa oraz sinica wokół ust sygnalizująca spadek saturacji krwi tętniczej poniżej 90%.

Leczenie zapalenia płuc

Terapia farmakologiczna opiera się na kilku filarach. Podstawą leczenia w zakażeniach bakteryjnych są antybiotyki — dobór preparatu zależy od prawdopodobnego patogenu, ciężkości przebiegu oraz wyników posiewu plwociny z antybiogramem. Najczęściej stosuje się amoksycylinę z kwasem klawulanowym (875+125 mg co 12 godzin), makrolidy (azytromycyna, klarytromycyna) lub fluorochinolony oddechowe (lewofloksacyna, moksyfloksacyna) w przypadku alergii na penicyliny. Leki przeciwgorączkowe (paracetamol 500-1000 mg, ibuprofen 200-400 mg) łagodzą objawy i poprawiają komfort chorego, redukując również zapotrzebowanie metaboliczne organizmu.

Leczenie objawowe kaszlu

Leczenie przeciwkaszlowe wymaga rozwagi i dostosowania do fazy choroby. W początkowym stadium suchego, męczącego kaszlu podaje się leki hamujące odruch kaszlowy na poziomie ośrodka kaszlowego w rdzeniu przedłużonym (dekstrometorfan, butamirat). Gdy kaszel staje się produktywny i pojawia się gęsta wydzielina, należy przejść na leki mukolityczne i wykrztuśne (acetylcysteina 600 mg, ambroksol 30 mg, bromheksyna 8 mg trzy razy dziennie), które rozrzedzają wydzielinę poprzez rozrywanie mostków disulfidowych w mucynie i ułatwiają jej откашливание z oskrzeli.

Czas trwania kuracji i zalecenia behawioralne

Czas kuracji waha się od 7 do 21 dni — bakteryjne zapalenie wymaga dłuższego leczenia (10-14 dni) niż wirusowe (5-7 dni) czy atypowe (7-10 dni). Przez cały okres choroby pacjent powinien odpoczywać, ale nie zaleca się ciągłego leżenia — pozycja pozioma pogarsza drenaż oskrzeli poprzez grawitacyjne zaleganie wydzieliny w partiach zależnych płuc. Wskazane są zmiany pozycji ciała co 2-3 godziny, umiarkowana aktywność (krótkie spacery po mieszkaniu 3-4 razy dziennie) oraz ćwiczenia oddechowe polegające na głębokim wdechu przez nos i wydłużonym wydechu przez usta.

W leczeniu ambulatoryjnym niezbędne jest utrzymanie odpowiedniego nawodnienia — należy wypijać minimum 2-2,5 litra płynów dziennie w postaci wody, herbat ziołowych i lekkich bulionów. Pomaga to w upłynnieniu wydzieliny przez zwiększenie zawartości wody w śluzie oskrzelowym i wspomaga oczyszczanie dróg oddechowych przez prawidłowo funkcjonujący nabłonek rzęskowy. Powietrze w pomieszczeniu powinno być wilgotne (wilgotność względna 40-60%) dzięki zastosowaniu nawilżaczy powietrza lub mokrych ręczników na grzejnikach, oraz chłodne (temperatura około 18-20°C), co ogranicza namnażanie bakterii i poprawia jakość oddychania.

Leczenie szpitalne

Cięższe postacie wymagają hospitalizacji — szczególnie u pacjentów z niewydolnością oddechową (saturacja poniżej 92%), odwodnieniem potwierdzonym badaniami laboratoryjnymi lub chorobami współistniejącymi dekompensującymi przebieg zapalenia. W szpitalu stosuje się tlenoterapię bierną przez kaniulę nosową (2-6 l/min) lub maskę z rezerwuarem, dożylne podawanie antybiotyków w większych dawkach zapewniających wyższe stężenia tkankowe oraz płynów infuzyjnych korygujących zaburzenia elektrolitowe, a w skrajnych przypadkach wspomaganie oddychania poprzez nieinwazyjną wentylację (CPAP, BiPAP) lub inwazyjną wentylację mechaniczną przez intubację dotchawiczą.