W aptekach dostępnych jest wiele różnych preparatów — zarówno leków, jak i maści, które wspierają leczenie rozmaitych problemów zdrowotnych. Preparaty te różnią się składem, mechanizmem działania oraz przeznaczeniem. Warto poznać ich typy oraz najpopularniejsze zastosowania.

Klasyfikacja według miejsca oddziaływania

Maści stanowią formę leków przeznaczoną wyłącznie do użytku zewnętrznego — stosuje się je nie tylko na skórę, ale również na błony śluzowe oczu, uszu, nosa, odbytu czy pochwy. Zawierają substancje lecznicze, których głównym zadaniem jest przynoszenie ulgi w różnych dolegliwościach bólowych. Mogą działać miejscowo lub ogólnoustrojowo.

Wyróżnia się trzy główne sposoby klasyfikacji maści:

• ze względu na obszar oddziaływania,
• ze względu na budowę fizykochemiczną,
• ze względu na wykorzystane podłoże.

Podział według głębokości przenikania w skórę

W tej kategorii wyróżnia się kilka grup preparatów. Pierwszą stanowią maści epidermalne, które oddziałują wyłącznie na naskórek. Zalicza się do nich produkty przeciwgrzybiczne, antyseptyczne, przeciwbakteryjne, ściągające, wysuszające oraz keratolityczne — usuwające zrogowaciały naskórek.

Maści endodermalne przenikają głębiej — do skóry właściwej. Najczęściej należą do nich preparaty zawierające glikokortykosterydy, stosowane w leczeniu stanów zapalnych skóry. Z kolei maści diadermalne przechodzą pod skórę i oddziałują bezpośrednio w tkankach podskórnych. Do tej grupy należą głównie produkty o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym, zawierające diklofenak czy ibuprofen.

Ostatnią grupę stanowią maści transdermalne, których substancja czynna dociera aż do naczyń krwionośnych i dalej — do krążenia ogólnoustrojowego. Najczęściej dotyczy to preparatów z nitrogliceryną (stosowanych w chorobach wieńcowych) oraz hormonami płciowymi w postaci żeli lub plastrów.

Podział według postaci fizykochemicznej

W tej klasyfikacji wyróżnia się trzy typy preparatów: roztwory, emulsje oraz zawiesiny.

Roztwory maściowe

Roztwory to preparaty, w których substancja lecznicza rozpuszcza się całkowicie w odpowiednim podłożu — najczęściej tłuszczowym. Przykładem są maści z mentolem (stosowane przy przeziębieniach i problemach górnych dróg oddechowych), maść tranowa o działaniu znieczulającym oraz maść cholesterolowa wspomagająca gojenie ran.

Emulsje (kremy)

Maści w postaci emulsji, zwane także kremami, łączone są na zasadzie olej-woda (O/W) lub woda-olej (W/O). Przykładem jest maść z roztworem jodku potasu, która wykazuje działanie przeciwzapalne i przeciwobrzękowe — stosuje się ją przy rozmaitych urazach, naciągnięciu mięśni i więzadeł oraz przy obrzękach pourazowych. Kremy typu O/W wchłaniają się szybciej i nie pozostawiają tłustej warstwy na skórze.

Zawiesiny i pasty

Maści zawiesiny zawierają cząsteczki stałe i nierozpuszczalne w żadnym składniku podłoża. Przy wysokim stężeniu substancji stałej (powyżej 25%) określa się je mianem past. W tej grupie wyróżnia się maść salicylową o działaniu odkażającym oraz maść siarkową stosowaną w leczeniu świerzbu, grzybicy skóry oraz trądziku pospolitego. Podobnie w tej kategorii wykorzystuje się preparaty z tlenkiem cynku, które posiadają właściwości osuszające i łagodzące.

Charakterystyka podłoża maściowego

Podłoża maściowe to zbiór składników nadających produktowi konsystencję półstałą. Dzięki nim preparaty uzyskują odpowiednią teksturę umożliwiającą łatwe rozsmarowanie i nie wchodzącą w reakcję z substancją leczniczą. Podłoże może wpływać na prędkość uwalniania substancji czynnej, wchłanianie oraz czas utrzymania preparatu na skórze. Jego dobór zależy od celu zastosowania — inaczej komponuje się bazę pod maść przeznaczoną na skórę uszkodzoną, inaczej na powierzchnię dłoni lub stóp obciążonych mechanicznie.

Pod względem struktury podłoża wyróżnia się następujące kategorie:

• maści — na bazie tłuszczów (wazelina, parafina ciekła, lanolina),
• kremy (emulsje) — połączenie fazy wodnej i olejowej,
• żele — oparte na makrocząsteczkach tworzących sieć przestrzenną (np. karbomer).

Wazelina i lanolina tworzą warstwy okluzyjne, które spowalniają parowanie wody i chronią przed utratą nawilżenia. Z kolei żele oparte na polimerach hydrofilowych szybko się wchłaniają, co czyni je preferowanymi w leczeniu miejsc trudno dostępnych lub okolic owłosionych.

Najczęściej stosowane preparaty maściowe

Większość z nas stosowała przynajmniej raz w życiu jakiś preparat maściowy — choćby przeciwbólowy i przeciwzapalny po różnego rodzaju urazach. Dużą popularnością cieszą się także produkty o działaniu rozgrzewającym lub chłodzącym, przypominające kompresy termiczne.

Wiele osób zna maść końską, tygrysią czy niedźwiedzią. Najczęściej sięga się po te preparaty przy bólach różnego typu — mięśniowo-szkieletowych, reumatycznych lub w trakcie infekcji, ponieważ mają przynieść ulgę i wspomagać proces leczenia. Równie chętnie stosuje się maść ichtiolową w przypadku infekcji ropnych, takich jak zastrzały czy niewielkie czyraki. Warto jednak pamiętać, że dobór odpowiedniego preparatu powinien uwzględniać charakter dolegliwości, miejsce aplikacji oraz zalecenia lekarskie lub farmaceutyczne. Przed zastosowaniem nowego produktu warto sprawdzić, czy nie występuje uczulenie na którykolwiek ze składników — w tym celu należy wykonać próbę na niewielkim fragmencie skóry.