Według najnowszych badań, z dysleksją boryka się prawie 16% dzieci. Pierwsze objawy dysleksji u dziecka można zaobserwować już w przedszkolu. Czym objawia się to zaburzenie i jak przeprowadzić właściwą diagnostykę? Na te pytania odpowiemy w dzisiejszym artykule.

Specyficzne zaburzenie rozwojowe – definicja i mechanizm

O dziecku, które ma dysleksję, mówimy, kiedy ma trudności z nauką pisania i czytania, mimo prawidłowego rozwoju intelektualnego. Termin ten został po raz pierwszy użyty w 1968 roku. Dyslektycy nie rozróżniają cyfr od liczb, mają trudności w odróżnieniu dźwięków czy kształtów. Jest to specyficzne zaburzenie rozwojowe, które wpływa na umiejętność dekodowania znaków graficznych i wiąże się z odmienną organizacją procesów przetwarzania informacji językowej w mózgu.

Trudności w czytaniu i pisaniu obejmują następujące kategorie:

• Dysleksję – dziecko ma trudność z czytaniem, nie odróżnia podobnych od siebie liter (b, p, d, q), zdarza się, że takie dziecko czyta początek wyrazu, a resztę tylko zgaduje, często gubi się w tekście, pomija całe wyrazy lub wiersze podczas głośnego czytania
• Dysgrafię – dziecko nie potrafi pisać w równej linii, litery są niekształtne, różnej wielkości, często pomija litery lub je przestawia, charakterystyczne są również zwierciadlane odbicia liter, nadmierny lub niedostateczny nacisk na pióro
• Dysortografię – dziecko może znać zasady ortograficzne, a mimo to dalej popełniać liczne błędy ortograficzne, szczególnie w zakresie pisowni łącznej i rozdzielnej, wielkich liter oraz interpunkcji, nie utrwala wzorców poprawnego zapisu wyrazów mimo wielokrotnego powtarzania
• Dyskalkulię – to zaburzenie, które utrudnia naukę matematyki, dziecko ma problem z rozumieniem pojęć matematycznych, porównywaniem wielkości i wykonywaniem nawet prostych obliczeń, trudności z zapamiętaniem tabliczki mnożenia oraz sekwencji działań w zadaniach tekstowych

Symptomy dysleksji – wczesne sygnały ostrzegawcze

Najczęstsze objawy, które towarzyszą przy dysleksji to trudności z pisaniem i czytaniem, problem z sylabizowaniem wyrazów. Dziecko często ma zaburzony szyk zdania podczas pisania, popełnia dużo błędów ortograficznych, omija literki. Problem mogą też sprawiać proste działania matematyczne, ponadto dziecko z dysleksją może mieć gorszą orientację w terenie i nie potrafi określić kierunków i stron świata, myli prawą i lewą stronę.

Wśród wczesnych sygnałów ostrzegawczych, które można zauważyć już w wieku przedszkolnym, wyróżnia się:

• Opóźniony rozwój mowy i trudności z wymawianiem dłuższych wyrazów, gubienie lub przestawianie sylab w wypowiedziach
• Problemy z zapamiętywaniem kolorów, liter, cyfr czy dni tygodnia, nawet przy częstym powtarzaniu tych informacji
• Trudności w rozpoznawaniu rymów i dzieleniu słów na sylaby, słaba świadomość fonologiczna
• Niska sprawność manualna, problemy z zapinaniem guzików czy wiązaniem sznurowadeł, niechęć do rysowania i kolorowania
• Zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej, trudności z łapaniem piłki, utrzymaniem równowagi
• Problemy z koncentracją uwagi podczas słuchania bajek czy instrukcji

Geneza zaburzeń – czynniki neurologiczne i dziedziczne

Dysleksja najczęściej wynika z zaburzonego rozwoju poznawczego u dziecka, związanego z funkcjonowaniem ośrodkowego układu nerwowego. Pojawia się jednak coraz więcej badań, które wykazują, że dysleksja może być spowodowana mikrouszkodzeniami mózgu, do których mogło dojść w trakcie ciąży, jak i przy porodzie. Współczesne badania neurobiologiczne wskazują na odmienną organizację procesów czytania w mózgu osób dyslektycznych – aktywacja innych obszarów korowych podczas dekodowania tekstu.

Udowodniono, że dysleksja jest też dziedziczna – jeśli zatem ktoś z członków rodziny miał problem z pisaniem i czytaniem, to szanse na rozwój dysleksji u dziecka są większe. Szacuje się, że ryzyko wystąpienia dysleksji u dziecka, którego rodzic był dyslektykiem, wynosi około 40-60%. Jeśli oboje rodzice mieli trudności w nauce czytania, prawdopodobieństwo to wzrasta do 70%.

Wśród dodatkowych czynników ryzyka wymienia się:

• Przedwczesny poród i niska masa urodzeniowa, szczególnie poniżej 1500 gramów
• Narażenie płodu na nikotynę, alkohol lub narkotyki, co może zaburzać rozwój ośrodków odpowiedzialnych za przetwarzanie języka
• Infekcje w okresie prenatalnym, zwłaszcza toksoplazmoza i różyczka
• Niedotlenienie podczas porodu, prowadzące do hipoksji mózgu
• Częste infekcje ucha środkowego we wczesnym dzieciństwie, zaburzające rozwój słuchu fonematycznego

Badania diagnostyczne – procedura w poradni psychologiczno-pedagogicznej

Jeśli zauważymy u dziecka symptomy, które mogą wskazywać na dysleksję, należy skonsultować się ze specjalistą. Zaniechanie i ignorowanie problemów dziecka może skończyć się poważnymi trudnościami w nauce i obniżoną samooceną. To utrapienie nie tylko dla rodzica, ale przede wszystkim dla dziecka, które może doświadczać frustracji i niepowodzeń szkolnych, co w dłuższej perspektywie prowadzi do wtórnych zaburzeń emocjonalnych.

Żeby odbyć badania diagnozujące, należy udać się do poradni psychologiczno-pedagogicznej, podczas spotkania zwykle obecny jest psycholog dziecięcy, logopeda i pedagog. Dysleksja jest diagnozowana tylko wtedy, jeśli dziecko nie posiada intelektualnych zaburzeń rozwojowych – w tym celu przeprowadza się szczegółowe badania psychologiczne. Diagnoza może być stawiana najwcześniej po ukończeniu przez dziecko trzeciej klasy szkoły podstawowej, wcześniej wydaje się opinię o ryzyku dysleksji.

ocena poziomu inteligencji dziecka

Iloraz inteligencji określany jest na podstawie Skali Inteligencji dla Dzieci autorstwa Davida Wechslera, w skrócie: WISC-R. Test ten pozwala ocenić różne aspekty funkcjonowania poznawczego dziecka – inteligencję werbalną, wykonaniową, pamięć operacyjną, szybkość przetwarzania informacji. Wyniki tego badania pozwalają wykluczyć niepełnosprawność intelektualną jako przyczynę trudności szkolnych.

analiza umiejętności czytania i pisania

Specjalista sprawdza technikę czytania, tempo, poprawność oraz rozumienie tekstu. Badane jest również pismo dziecka pod kątem graficznym i ortograficznym. Wykorzystuje się do tego wystandaryzowane narzędzia diagnostyczne, takie jak Test Dekodowania, który mierzy szybkość i bezbłędność czytania oraz Test Rozumienia Czytanego Tekstu.

weryfikacja funkcji percepcyjno-motorycznych

W trakcie badania analizowane są problemy z koncentracją, zdolności motoryczne, wzrok, słuch, a także pamięć operacyjna, orientacja przestrzenna i lateralizacja. Badana jest również świadomość fonologiczna – umiejętność manipulowania dźwiękami mowy, co ma bezpośredni związek z nabywaniem umiejętności czytania i pisania.

konsultacja logopedyczna

Logopeda ocenia rozwój mowy, świadomość fonologiczną oraz zdolność do analizy i syntezy słuchowej. Sprawdza również artykulację, zasób słownictwa, budowę wypowiedzi oraz rozumienie poleceń słuchowych. Badanie logopedyczne pozwala wykryć ewentualne zaburzenia mowy, które mogą współwystępować z dysleksją.

wydanie opinii lub orzeczenia

Na podstawie zebranych informacji zespół specjalistów wydaje opinię lub orzeczenie o specyficznych trudnościach w uczeniu się, które uprawnia dziecko do odpowiedniego wsparcia edukacyjnego. Opinia zawiera zalecenia dotyczące form i metod pracy z dzieckiem, a także dostosowań wymagań edukacyjnych.

Terapia i metody wsparcia rozwojowego

Niestety całkowite wyleczenie dysleksji nie jest możliwe, można je tylko zredukować do minimum i nauczyć dziecko skutecznych strategii kompensacyjnych. Jednak do tego potrzebna jest systematyczna praca z dzieckiem. Ważne, żeby rodzic ćwiczył z dzieckiem, jak i logopeda czy terapeuta pedagogiczny – wtedy możemy liczyć na lepsze rezultaty. Najlepsze efekty przynosi terapia rozpoczęta jak najwcześniej, jeszcze przed utrwaleniem się nieprawidłowych nawyków czytania i pisania.

Terapia dysleksji powinna być:

• Indywidualna – dostosowana do konkretnych potrzeb i możliwości dziecka, uwzględniająca jego mocne strony i trudności
• Systematyczna – regularne ćwiczenia przynoszą najlepsze efekty, zaleca się krótkie, ale codzienne sesje ćwiczeń
• Kompleksowa – obejmująca różne obszary: percepcję wzrokową i słuchową, koordynację ruchową, pamięć, uwagę i funkcje językowe
• Wielozmysłowa – angażująca różne kanały percepcji, łącząca bodźce wzrokowe, słuchowe i kinestetyczne w procesie nauki
• Pozytywnie motywująca – oparta na sukcesach dziecka, budująca jego poczucie wartości

Dziecko z dysleksją wymaga również odpowiedniego wsparcia w szkole. Należy mu się wydłużony czas na wykonywanie zadań, możliwość stosowania pomocy dydaktycznych, a także dostosowanie metod i form pracy do jego możliwości. Dopuszczalne jest również ocenianie prac pisemnych przede wszystkim pod kątem merytorycznym, z pominięciem błędów ortograficznych w określonym zakresie. Pozytywna motywacja, cierpliwość i zrozumienie ze strony dorosłych są niezbędne dla budowania poczucia wartości i wiary we własne możliwości u dziecka z dysleksją.